पूर्वी नेपालको मुटु मानिने इटहरी आज व्यापार, शिक्षा, यातायात र बसोबासको हिसाबले तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको शहर हो। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र कोशी राजमार्गको केन्द्रबिन्दु भएकाले इटहरी केवल एउटा उपमहानगर होइन, सम्पूर्ण पूर्वाञ्चललाई जोड्ने रणनीतिक प्रवेशद्वार हो। दैनिक हजारौं यात्रु, व्यवसायी, विद्यार्थी र श्रमिकको आवागमन हुने यो शहर अब जनघनत्व, शहरीकरण र आर्थिक गतिविधिका हिसाबले नयाँ चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ।

तर दुःखको विषय के हो भने, यति ठूलो सम्भावना बोकेको शहर अझै पनि स्वास्थ्य सेवाको दृष्टिले “रेफरल ट्रान्जिट” मै सीमित छ। सामान्य उपचारबाहेक गम्भीर बिरामी, ट्रमा (Trauma), सघन उपचार कक्ष (ICU), कार्डियाक, न्युरो, क्यान्सर वा सुपर स्पेसियालिटी सेवाका लागि नागरिकलाई अझै धरान वा विराटनगर पुग्नुपर्ने बाध्यता छ। यो केवल सेवा अभावको विषय होइन, यो समय, आर्थिक बोझ र कहिलेकाहीँ जीवन–मृत्युको गम्भीर प्रश्न हो।

स्वास्थ्य सेवा किन धरान–विराटनगर केन्द्रित भयो ?

इतिहास हेर्दा धरानमा रहेको बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (BPKIHS) तथा विराटनगरका मेडिकल कलेजहरू र ठूला अस्पतालहरूले पूर्वी नेपालको स्वास्थ्य सेवा दशकौँदेखि धानेका छन्। तर, अहिले ती केन्द्रहरूमा अत्यधिक चाप देखिएको छ। विभिन्न रिपोर्टहरूमा बिरामीको अत्यधिक भीड, आईसीयू अभाव, व्यवस्थापन कमजोरी तथा रेफरल प्रणालीको असन्तुलन उल्लेख गरिएको छ।

अझ त्योभन्दा ठूलो कुरा, गम्भीर प्रकृतिका बिरामी (Critically ill) वा दुर्घटनामा परेर मृत्युको मुखैबाट बचाउनुपर्ने मानिसहरूका लागि एक–एक सेकेन्डको समय महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो अवस्थामा धरान वा विराटनगर लैजाँदा बाटोमै खेर जाने समयका कारण हुने कयौं मृत्युहरूलाई इटहरीमै उपचार पाए बचाउन सकिन्छ। कुनै समय एउटा मेडिकल हब पर्याप्त थियो होला, तर आजको पूर्वी नेपालको जनसंख्या, शहरी विस्तार र रोगको प्रकृति परिवर्तन भइसकेको छ।

अब प्रश्न उठ्छ— किन इटहरी अझै पनि आफ्नै टर्सियरी केयर (Tertiary care) स्वास्थ्य प्रणाली निर्माण गर्न सकेको छैन?

इटहरीका मुख्य स्वास्थ्य समस्याहरू

१. टर्सियरी केयर अस्पतालको अभाव इटहरीमा निजी अस्पताल, क्लिनिक र पोलिक्लिनिकहरू भए पनि पूर्ण विकसित बहुविशेषज्ञ (multi-speciality) सहितको सुविधासम्पन्न अस्पताल छैन। धेरै अस्पतालहरू सीमित विशेषज्ञ, सीमित उपकरण र सीमित आईसीयू क्षमतामा सञ्चालन भइरहेका छन्। यसले गर्दा:

• दुर्घटनाका बिरामी तत्काल धरान रेफर हुन्छन्।

• स्ट्रोक वा हार्ट अट्याकका बिरामीले समयमै उपचार पाउँदैनन्।

• गम्भीर बालरोग तथा मातृ स्वास्थ्य सेवा प्रभावित छ।

• गरीब बिरामी आर्थिक रूपमा थप कमजोर बन्न पुग्छन्।

२. “रेफरल सिटी” मानसिकता इटहरीमा धेरै स्वास्थ्य संस्था “प्राथमिक व्यवस्थापनपछि रेफर” मोडेलमा चलिरहेका छन्। यसले जनविश्वास कमजोर बनाएको छ। धेरै नागरिकको सोच नै "गम्भीर समस्या भयो भने धरान वा विराटनगर जानुपर्छ" भन्ने बनिसकेको छ। यो सोच बदल्न गुणस्तरीय सेवा, दक्ष जनशक्ति र आधुनिक प्रविधि आवश्यक छ। साथै, इटहरीमा बसोबास गर्ने सबै राजनीतिक व्यक्तित्व, समाजसेवी र स्वयं नागरिकहरूबाट यस विषयमा जोडदार आवाज उठ्न पर्ने देखिन्छ।

३. गोठगाउँस्थित विश्वविद्यालय अस्पतालको अपूरो सम्भावना पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयअन्तर्गत गोठगाउँमा रहेको शिक्षण अस्पताल पूर्वी नेपालको 'गेम–चेन्जर' परियोजना बन्न सक्थ्यो। विश्वविद्यालयले यसलाई मेडिकल शिक्षा, अनुसन्धान र सेवा विस्तारको केन्द्र बनाउने लक्ष्य राखेको उल्लेख गरेको छ। तर वास्तविकतामा:

• सेवा विस्तार अत्यन्तै सुस्त छ।

• विशेषज्ञ जनशक्ति स्थायी छैनन्।

• पूर्वाधारको पूर्ण उपयोग भएको छैन।

• बिरामीको विश्वास निर्माण हुन सकेको छैन।

• विश्वविद्यालय र स्थानीय स्वास्थ्य प्रणालीबीच समन्वय कमजोर छ।

यदि सही नेतृत्व र दीर्घकालीन योजना बनाउने हो भने, गोठगाउँ–इटहरी क्षेत्रले पूर्वी नेपालको “एकाडेमिक मेडिकल करिडोर (Academic Medical Corridor)” बन्ने क्षमता राख्छ।

४. मानसिक स्वास्थ्यको गम्भीर संकट आज इटहरी तीव्र शहरीकरण, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, नशा दुर्व्यसन, पारिवारिक विखण्डन र सामाजिक तनावको गम्भीर प्रभाव भोगिरहेको शहर हो। तर:

• मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको चरम कमी छ।

• पुनर्स्थापना केन्द्रहरूको गुणस्तर र नियमन कमजोर छ।

• विद्यालय र कलेजमा मनोसामाजिक कार्यक्रम छैनन्।

• आत्महत्या रोकथाम कार्यक्रम प्रभावकारी छैन।

• समग्रमा मानसिक स्वास्थ्यका बारेमा सचेतना र रोकथामका कार्यक्रम स्थानीय सरकार र सरोकारवालासँग छैन।

यी तमाम समस्याका बाबजुद एउटा कुरा निर्धक्क भन्न सकिन्छ— पूर्वी नेपालमा अब “मानसिक स्वास्थ्य संकट (Mental Health Emergency)” सुरु भइसकेको छ र यसको ठूलो मूल्य इटहरीले चुकाउनुपर्ने देखिन्छ।

अब समाधान के त?

१. “इटहरी मेडिकल सिटी” अवधारणा अब इटहरीलाई केवल बसपार्क र व्यापारिक शहरका रूपमा मात्र हेरिनु हुँदैन। सरकारले “इटहरी मेडिकल सिटी मास्टरप्लान” ल्याउनुपर्छ, जसमा निम्न पूर्वाधार समावेश गरिनुपर्छ:

• कम्तिमा ५०० शय्याको अस्पताल

• अत्याधुनिक ट्रमा सेन्टर (Trauma Center)

• कार्डियाक र न्युरो सेन्टर

• क्यान्सर डे–केयर युनिट (Cancer Day Care Unit)

• पुनर्स्थापना र मानसिक स्वास्थ्य केन्द्र (Rehabilitation & Mental Health Institute)

• इमर्जेन्सी एयर एम्बुलेन्स समन्वय एकाइ

• मेडिकल रिसर्च सेन्टर

२. धरान–इटहरी–विराटनगर हेल्थ करिडोर यी तीन शहरलाई प्रतिस्पर्धी होइन, परस्पर पूरक स्वास्थ्य नेटवर्कका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। यसका लागि केही नवीनतम सोच (Innovative Ideas) लागू गर्न सकिन्छ:

• साझा डिजिटल रेफरल सिस्टम

• साझा आईसीयू (ICU) बेड ट्र्याकिङ

• एउटै एम्बुलेन्स कमाण्ड सिस्टम

• टेलि–आईसीयू (Tele-ICU) नेटवर्क

• साझा विशेषज्ञ रोटेसन कार्यक्रम (Shared Specialist Rotation) यसले बिरामीको अनावश्यक भीड घटाउँछ र उपचार प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउँछ।

३. “स्मार्ट इमर्जेन्सी सिटी” बनाउने इटहरी नेपालको सबैभन्दा व्यस्त सडक जक्सनमध्ये एक हो, जहाँ दुर्घटना दर पनि उच्च छ। त्यसैले:

• हाइवे ट्रमा सेन्टर (Highway Trauma Center)

• एआईमा आधारित (AI-based) एम्बुलेन्स डिस्प्याच

• जीपीएस जोडिएको आपतकालीन रेस्पोन्स प्रणाली

• हाइवे इमर्जेन्सी बुथहरू

• आपतकालीन औषधिको ड्रोन डेलिभरी (Drone Delivery) जस्ता नवीन प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

४. सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) मोडेल इटहरीमा निजी क्षेत्र सक्रिय छ, तर समन्वय कमजोर छ। सरकारले कर छुट, मेडिकल उपकरणमा सहुलियत, विशेषज्ञ चिकित्सकलाई प्रोत्साहन र 'मेडिकल स्टार्टअप हब' सुरु गर्न सक्छ। यसले स्वास्थ्य क्षेत्रमा ठूलो लगानी बढाउँछ।

५. मेडिकल शिक्षा र जनशक्ति उत्पादन पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय, नर्सिङ कलेजहरू तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूलाई एकीकृत गरी रुरल इन्टर्नसिप प्रोग्राम, कम्युनिटी हेल्थ इनोभेसन ल्याब, इमर्जेन्सी मेडिसिन ट्रेनिङ, मेन्टल हेल्थ फेलोसिप र एडिक्सन मेडिसिन सेन्टर स्थापना गर्न सकिन्छ।

मेरो व्यक्तिगत दृष्टिकोण

एक स्वास्थ्य अभियन्ता तथा नेपाल मेडिकल काउन्सिलको सदस्यका रूपमा मेरो धारणा स्पष्ट छ— इटहरी अब “रोगी पठाउने शहर” मात्रै भएर बस्न सक्दैन।

पूर्वी नेपालको स्वास्थ्य भार, जनसंख्या वृद्धि, सडक दुर्घटना, मानसिक स्वास्थ्य संकट र नसर्ने रोगहरूको बढ्दो दरलाई हेर्दा इटहरीमा उच्चस्तरीय स्वास्थ्य प्रणाली निर्माण गर्नु राष्ट्रिय आवश्यकता बनिसकेको छ। यदि आज योजना बनेन भने, भोलि धरान र विराटनगरमाथिको चाप अझै असहनीय हुनेछ। तर, यदि इटहरीलाई वैज्ञानिक रूपमा स्वास्थ्य केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकियो भने, यसले सम्पूर्ण कोशी प्रदेशको स्वास्थ्य प्रणालीलाई नै नयाँ युगमा प्रवेश गराउन सक्छ।

आज आवश्यकता केवल अस्पतालको कंक्रिट भवन होइन। आवश्यकता छ— दूरदर्शी सोच, नीतिगत प्रतिबद्धता, अनुसन्धानमा आधारित योजना, र स्वास्थ्यलाई राजनीतिक नारा मात्र होइन, विकासको आधार मान्ने नेतृत्व। इटहरीसँग अथाह सम्भावना छ, पूर्वाधार निर्माण गर्न सक्ने शक्ति छ, र दक्ष जनशक्ति आकर्षित गर्न सक्ने क्षमता छ। अब ढिला गर्नु हुँदैन।

(लेखक नेपाल मेडिकल काउन्सिलका सदस्य हुन्।)