राष्ट्र र राष्ट्रियताको सम्मान गर्नु प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो। तर राष्ट्रप्रतिको सम्मान र कुनै एउटा धर्म, संस्कृति वा परम्पराको अनिवार्य अवलम्बन एउटै कुरा होइन। बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक नेपालमा राष्ट्रिय एकता कायम राख्न सबै समुदायका पहिचान, आस्था, भाषा, संस्कार र मौलिक संस्कृतिलाई समान सम्मान दिन आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा दशैँ लामो समयदेखि व्यापक रूपमा मनाइँदै आएको प्रमुख पर्व हो। राज्यद्वारा प्रदान गरिने सार्वजनिक बिदा तथा सामाजिक अभ्यासमा पनि यसले महत्त्वपूर्ण स्थान पाएको छ। तथापि, दशैँको राष्ट्रिय महत्त्व स्वीकार गर्नु र अन्य समुदायका मौलिक पर्वलाई उचित मान्यता दिनु परस्परविरोधी विषय होइन। एउटा पर्वको सम्मान गर्दा अर्को पर्वको अस्तित्व, महत्त्व वा सांस्कृतिक अधिकार कमजोर हुनु हुँदैन।

शाहवंशीय शासनकालमा दशैँलाई राज्यको प्रमुख पर्वका रूपमा स्थापित गर्दै देशव्यापी रूपमा विस्तार गर्ने नीति अपनाइएको ऐतिहासिक प्रमाणहरू भेटिन्छन्। विशेषतः राज्य विस्तारसँगै विकसित भएको हिन्दुकरण र सांस्कृतिक एकीकरणको प्रक्रियामा दशैँलाई विभिन्न समुदायसम्म पुर्‍याउने प्रयास गरिएको थियो। ऐतिहासिक अध्ययनहरूले केही गैरहिन्दु आदिवासी जनजाति समुदायमाथि दशैँका धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास अपनाउन प्रशासनिक दबाब दिइएको र कतिपय अवस्थामा राज्यका आदेशमार्फत यसको पालना गराइएको देखाउँछन्। यद्यपि, सबै गैरहिन्दु आदिवासी जनजातिलाई एउटै आदेशबाट समान रूपमा बाध्य पारिएको थियो भन्ने निष्कर्षका लागि थप समुदायगत तथा अभिलेखीय प्रमाण आवश्यक हुन्छ ।

धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र पर्व छनोट गर्ने व्यक्तिको स्वतन्त्रतामाथि राज्यले दबाब सिर्जना गरेको हदसम्म त्यस्तो नीति धार्मिक स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक अधिकारको दृष्टिले आलोचनायोग्य थियो। आज परिवर्तनशील समय, बढ्दो राजनीतिक चेतना र आदिवासी जनजातिको पहिचानप्रतिको जागरणसँगै केही समुदायका अगुवा तथा अभियन्ताहरूले दशैँलाई आफ्नो मौलिक पर्वभन्दा पनि ऐतिहासिक रूपमा राज्यबाट प्रोत्साहित वा थोपारिएको पर्वका रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन्। यो बहस केवल दशैँ मनाउने वा नमनाउने विषयमा सीमित छैन; यो ऐतिहासिक पहिचान, सांस्कृतिक स्वायत्तता र आफ्नो मौलिक परम्परा रोज्न पाउने अधिकारसँग पनि सम्बन्धित छ।

नेपालको संविधानको धारा ३ ले नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त राष्ट्रका रूपमा परिभाषित गरेको छ। त्यस्तै, धारा ३२ ले भाषा तथा संस्कृतिसम्बन्धी हकको व्यवस्था गरेको छ। यस संवैधानिक भावनाअनुसार सबै समुदायका भाषा, लिपि, संस्कृति, सांस्कृतिक सभ्यता र सम्पदाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन महत्त्वपूर्ण विषय हुन्।

यद्यपि, दशैँलाई संविधानले नै स्पष्ट रूपमा ‘राष्ट्रिय पर्व’ घोषणा गरेको छ भन्ने दाबी गर्नुअघि संवैधानिक व्यवस्था र सरकारले निर्धारण गर्ने सार्वजनिक बिदासम्बन्धी निर्णयबीचको भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ। कुनै पर्वका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिइनु र संविधानमा त्यसलाई ‘राष्ट्रिय पर्व’ भनेर स्पष्ट रूपमा घोषणा गरिनु एउटै कुरा होइन।

यही पृष्ठभूमिमा आदिवासी जनजाति समुदायभित्र दशैँलाई निरन्तरता दिने, परिमार्जन गर्ने वा परित्याग गर्ने विषयमा भइरहेको बहसलाई धार्मिक स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावका दृष्टिले विश्लेषण गर्न आवश्यक देखिन्छ।

१. राष्ट्रियता र सांस्कृतिक विविधताबीचको सम्बन्ध

राष्ट्रप्रेमको अर्थ आफ्नो संस्कृति मात्र श्रेष्ठ ठान्नु होइन; देशभित्र रहेका सबै समुदायका संस्कृति, भाषा, परम्परा र पहिचानलाई सम्मान गर्नु पनि हो। राष्ट्रिय एकता सांस्कृतिक एकरूपताबाट होइन, विविधताबीचको सहअस्तित्व, समानता र पारस्परिक सम्मानबाट बलियो हुन्छ।

दशैँले राष्ट्रिय जीवनमा महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त गरेको पर्वका रूपमा स्वीकार गरिरहँदा आदिवासी जनजातिका मौलिक पर्वले पनि राज्यको नीति, सार्वजनिक मान्यता र सामाजिक व्यवहारमा उचित स्थान पाउनुपर्छ कि पर्दैन? यो प्रश्न केवल कुनै एउटा समुदायको होइन; समावेशी राष्ट्र निर्माणसँग सम्बन्धित साझा प्रश्न हो।

२. दशैँको सार्वजनिक मान्यता र आदिवासी जनजातिका मौलिक पर्व

दशैँ नेपालको प्रमुख पर्वमध्ये एक हो भन्ने यथार्थलाई अस्वीकार गर्न आवश्यक छैन। तर कुनै पर्वले राज्यको सार्वजनिक जीवनमा प्राप्त गरेको स्थानका आधारमा अन्य समुदायका पर्वको महत्त्व कम हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि उचित हुँदैन।

राई–लिम्बू समुदायका उधौली–उभौली, गुरुङ, शेर्पा र तामाङलगायत समुदायका ल्होसारका विभिन्न स्वरूप, नेवार समुदायको म्हःपूजा तथा अन्य समुदायका मौलिक पर्वले आ–आफ्नो इतिहास, दर्शन, जीवनपद्धति र पहिचान बोकेका छन्।

यी पर्वलाई राष्ट्रिय स्तरमा कति महत्त्व दिइएको छ? सार्वजनिक बिदा, शैक्षिक पाठ्यक्रम, सञ्चारमाध्यम र राज्यका सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा तिनले कस्तो स्थान पाएका छन्? यस्ता प्रश्नमा राज्य र समाज दुवैले गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुपर्छ।

कुनै समुदायको पर्व राष्ट्रिय स्तरमा पर्याप्त परिचित हुन नसक्नुको सम्पूर्ण जिम्मेवारी त्यही समुदायमाथि मात्र राख्नु न्यायोचित हुँदैन। राज्यको नीति, ऐतिहासिक असमानता, सञ्चारमाध्यमको भूमिका र सामाजिक पहुँचजस्ता पक्षलाई पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ।

आदिवासी जनजातिका मौलिक पर्वले राष्ट्रिय पहिचानको साझा संरचनामा समान सम्मान र उचित स्थान पाउनुपर्छ भन्ने माग कुनै एउटा पर्वको विरोध होइन; बरु नेपालको बहुसांस्कृतिक चरित्रलाई व्यवहारमा स्थापित गर्ने प्रयास हो।

३. धार्मिक स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत आस्थाको अधिकार

नेपालको संविधानको धारा २६ ले धार्मिक स्वतन्त्रतासम्बन्धी हकको व्यवस्था गरेको छ। प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने र आफ्नो विवेकअनुसार धार्मिक गतिविधिमा सहभागी हुने स्वतन्त्रता छ। यो स्वतन्त्रताको प्रयोग गर्दा अन्य व्यक्तिको अधिकार र प्रचलित कानुनको सम्मान गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ।

यस दृष्टिले दशैँ मनाउने वा नमनाउने निर्णय व्यक्तिको निजी आस्था, पारिवारिक परम्परा र विवेकसँग सम्बन्धित विषय हो। कुनै व्यक्तिले दशैँ नमनाउने निर्णय गर्दैमा उसलाई राष्ट्रविरोधी वा संस्कृतिविरोधी भन्न मिल्दैन। त्यसैगरी, कुनै आदिवासी जनजाति व्यक्तिले दशैँ मनाउँदैमा उसले आफ्नो मौलिक पहिचान त्यागेको ठहर गर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन।

आदिवासी जनजाति समुदायभित्रै पनि दशैँप्रतिको धारणा एकरूप छैन। कसैले यसलाई धार्मिक पर्वका रूपमा स्वीकार गर्छन्, कसैले पारिवारिक संस्कारका रूपमा निरन्तरता दिन्छन् भने कसैले आफ्नो ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक मान्यताका आधारमा परित्याग गर्ने निर्णय लिन सक्छन्। यी फरक धारणालाई सम्मानपूर्वक बुझ्नु नै लोकतान्त्रिक समाजको विशेषता हो।

४. दशैँ, पुर्खाको संस्कार र अग्रजको आशीर्वाद

दशैँलाई लिएर उठ्ने बहसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कार हो।

धेरै परिवारमा दशैँका अवसरमा आफूभन्दा अग्रज तथा पूज्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ। कतिपय आदिवासी जनजाति परिवारमा पनि समयक्रमसँगै यस्तो अभ्यास स्थापित भएको हुन सक्छ। त्यस्ता परिवारका लागि दशैँ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई पारिवारिक भेटघाट, पुस्ताबीचको सम्बन्ध, माया, सम्मान र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने अवसर बनेको हुन्छ।

त्यसैले दशैँ परित्याग गर्ने बहस गर्दा यससँग जोडिएका सबै अभ्यासलाई एउटै अर्थमा बुझ्नु उचित हुँदैन। धार्मिक आस्थाका आधारमा दशैँ नमनाउने अधिकार व्यक्तिलाई छ। त्यसैगरी, पारिवारिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक अभ्यास वा व्यक्तिगत विश्वासका आधारमा दशैँ मनाइरहने अधिकार पनि व्यक्तिकै हो।

यहाँ एउटा विचारणीय प्रश्न छ—यदि दशैँका केही धार्मिक प्रतीक वा अभ्यासप्रति असहमति छ भने अग्रजबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परालाई आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक मूल्यअनुसार निरन्तरता दिन सकिँदैन र? आफ्नै समुदायका मौलिक पर्वमा पनि अग्रजको सम्मान, पुस्तागत सम्बन्ध र पारिवारिक आशीर्वादको संस्कारलाई अझ व्यवस्थित रूपमा स्थापित गर्न सकिँदैन र?

यसको अर्थ दशैँको संस्कार सबैले स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु धार्मिक असहमति र पारिवारिक संस्कारबीचको भिन्नतालाई स्पष्ट पार्दै आफ्नो सांस्कृतिक परम्पराअनुकूल विकल्प खोज्न सकिन्छ भन्ने हो।

५. धार्मिक असहमति र व्यवहारबीचको एकरूपता

दशैँ परित्याग गर्नुपर्ने तर्क प्रस्तुत गर्नेहरूले आफ्ना आधार स्पष्ट पार्नु आवश्यक छ। त्यस्तै, दशैँ मनाइरहनेहरूले पनि त्यसलाई आफ्नो आस्था, संस्कृति वा पारिवारिक परम्परामध्ये कुन आधारमा निरन्तरता दिएका हुन् भन्ने विषयमा खुला छलफल गर्न सकिन्छ।

यदि दशैँका केही धार्मिक पक्षप्रति असहमति छ भने त्यससँग जोडिएका सबै सामाजिक तथा पारिवारिक गतिविधि पनि अस्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष स्वतः निस्कँदैन। त्यसैगरी, भोजभतेर वा मद्यपानमा सहभागी भएको आधारमा कसैको धार्मिक आस्था वा सांस्कृतिक पहिचानबारे अन्तिम निर्णय गर्नु पनि उचित हुँदैन।

यद्यपि, कुनै पर्वका केही पक्षलाई मात्र स्वीकार गर्ने र अन्य पक्षलाई अस्वीकार गर्ने हो भने त्यसको आधारबारे छलफल गर्नु स्वाभाविक हो। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत रोजाइ फरक–फरक विषय हुन्। तिनलाई एउटै मापदण्डमा राखेर मूल्याङ्कन गर्नुको सट्टा प्रत्येक पक्षलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक छ।

मदिरा सेवन गर्नु वा भोजभतेरमा सहभागी हुनु कुनै समुदायको सांस्कृतिक पहिचानको अनिवार्य प्रमाण होइन। त्यसैगरी, त्यस्ता गतिविधिमा सहभागी नहुनुका आधारमा कसैको संस्कृतिप्रतिको प्रतिबद्धता मापन गर्न पनि मिल्दैन। महत्त्वपूर्ण कुरा आफ्नो निर्णयको आधार स्पष्ट पार्नु र अरूको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नु हो।

६. आफ्ना मौलिक पर्वमा अरू समुदायको सहभागिता किन आवश्यक छ?

आदिवासी जनजातिका मौलिक पर्व र संस्कारबारे अन्य समुदायका मानिसहरू कत्तिको जानकार छन्? उनीहरूलाई ती पर्वमा सहभागी गराउने अवसर कति उपलब्ध छन्? यस्ता प्रश्नले सांस्कृतिक सद्भावको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उजागर गर्छन्।

उधौली–उभौली, ल्होसार, म्हःपूजा तथा अन्य मौलिक पर्वका अवसरमा अन्य समुदायका मानिसलाई निमन्त्रणा गर्ने, पर्वको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व बुझाउने तथा सहभागिताका लागि अनुकूल वातावरण बनाउने अभ्यासलाई अझ विस्तार गर्न सकिन्छ।

तर सबै आदिवासी जनजाति समुदायले अन्य समुदायलाई निमन्त्रणा गर्दैनन् भन्ने सामान्यीकरण गर्नु सही हुँदैन। कतिपय स्थानमा अन्तरसमुदायिक सहभागिता र सांस्कृतिक आदानप्रदानका अभ्यास भइरहेका छन्। आवश्यक कुरा यस्ता सकारात्मक अभ्यासलाई थप प्रोत्साहन गर्नु हो।

सांस्कृतिक सद्भाव एकतर्फी अपेक्षाबाट मात्र स्थापित हुँदैन। अरूको पर्वमा सहभागी हुने, उनीहरूको आस्थालाई सम्मान गर्ने र आफ्नो पर्वमा पनि अरूलाई आमन्त्रण गर्ने पारस्परिक संस्कारले समाजलाई नजिक ल्याउँछ।

दशैँ मनाउने समुदायले आदिवासी जनजातिका पर्वलाई सम्मान गर्नुपर्छ भने आदिवासी जनजाति समुदायले पनि आफ्ना मौलिक पर्वको महत्त्व अरूलाई बुझाउने र सम्भव भएसम्म सांस्कृतिक सहभागिताका ढोका खोल्ने प्रयास गर्न सक्छन्। यो पारस्परिक जिम्मेवारी हो, कुनै समुदायमाथि लगाइएको दोषारोपण होइन।

कुनै पर्वमा सहभागी गराउनु भनेको आफ्नो धर्म वा संस्कार अरूमाथि थोपर्नु होइन। त्यस्तै, निमन्त्रणा स्वीकार गर्नु भनेको त्यस पर्वसँग सम्बन्धित सबै धार्मिक विश्वास स्वीकार गर्नु पनि होइन। मानिसहरू सांस्कृतिक अनुभव, सामाजिक सम्बन्ध र आपसी सम्मानका लागि पनि एकअर्काका पर्वमा सहभागी हुन सक्छन्।

७. बहिष्कारभन्दा पहिले विकल्प र समाधानको खोजी

कुनै परम्पराको विरोध गर्नु, त्यसलाई बहिष्कार गर्नु वा परित्याग गर्नु व्यक्तिको अधिकारभित्र पर्छ। तर त्यस्तो निर्णयका आधार, उद्देश्य र सम्भावित विकल्पबारे खुला छलफल गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यदि दशैँ परित्याग गर्नुको उद्देश्य धार्मिक स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक पुनर्जागरण वा मौलिक पहिचानको संरक्षण हो भने ती उद्देश्य प्राप्त गर्न के–कस्ता व्यावहारिक विकल्प अपनाउन सकिन्छ?

आफ्ना मौलिक पर्वमा पारिवारिक आशीर्वाद, अग्रजको सम्मान, सामूहिक भेटघाट र सांस्कृतिक शिक्षालाई कसरी सुदृढ गर्न सकिन्छ? नयाँ पुस्तालाई आफ्नै भाषा, इतिहास, संस्कार र परम्पराबारे कसरी सचेत बनाउन सकिन्छ? मौलिक पर्वलाई समुदायको सीमाभन्दा बाहिर पनि चिनाउने र राष्ट्रिय स्तरमा सम्मानित बनाउने उपाय के हुन सक्छन्?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु दशैँको पक्ष वा विपक्षमा उभिनुभन्दा पनि बढी रचनात्मक हुन सक्छ।

परम्परा जोगाउने नाममा व्यक्तिको स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्नु हुँदैन। त्यस्तै, परम्परा परित्याग गर्ने नाममा फरक निर्णय लिने व्यक्तिलाई अपमानित गर्नु वा उसको सांस्कृतिक चेतनामाथि प्रश्न उठाउनु पनि उचित हुँदैन। परिवर्तन विवेक, संवाद र स्वेच्छाबाट निर्देशित हुनुपर्छ, दबाबबाट होइन।

८. मेरो व्यक्तिगत दृष्टिकोण

यी प्रश्न, तर्क र सांस्कृतिक पक्षहरूमाथि विचार गर्दा म दशैँलाई केवल भोजभतेर, टीका–जमरा वा धार्मिक अनुष्ठानको सीमित अर्थमा बुझ्न सक्दिनँ। मेरो परिवारका लागि यससँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष वर्षमा कम्तीमा एकपटक अग्रज तथा पूज्यजनबाट शुभआशीर्वाद ग्रहण गर्ने अवसर पनि हो।

दशैँको धार्मिक पक्षबारे फरक धारणा राख्ने व्यक्तिहरूको स्वतन्त्रतालाई म सम्मान गर्छु। तर मेरो परिवारले यस पर्वसँग जोडिएको पारिवारिक भेटघाट, अग्रजको सम्मान र शुभआशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परालाई सहजै अस्वीकार गर्न सकेको छैन।

हामीले दशैँ मनाउनुको अर्थ आफ्ना मौलिक पर्वको अवमूल्यन गर्नु होइन। त्यस्तै, अरूले दशैँ नमनाउनुको अर्थ उनीहरूले अग्रजको सम्मान गर्दैनन् भन्ने पनि होइन। मेरो विचारमा धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानलाई एकअर्काको विरोधी बनाएर हेर्नुभन्दा तिनबीचको सम्बन्धलाई विवेकपूर्ण ढङ्गले बुझ्नु आवश्यक छ।

म आफ्नो परिवारको निर्णयलाई सबै आदिवासी जनजाति समुदायका लागि अनिवार्य मानकका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्नँ। यो हाम्रो व्यक्तिगत तथा पारिवारिक अनुभव र विवेकमा आधारित निर्णय हो। अरू परिवारले फरक निर्णय लिन सक्छन्, र त्यो अधिकारको पनि सम्मान हुनुपर्छ।

तर एउटा प्रश्न भने मेरो मनमा रहिरहन्छ—यदि दशैँसँग जोडिएका केही धार्मिक पक्षप्रति असहमति छ भने अग्रजको आशीर्वाद, पारिवारिक भेटघाट र आपसी सम्मानजस्ता सकारात्मक पक्षलाई आफ्नै मौलिक पर्व र संस्कारमा कसरी जीवन्त राख्ने? यसबारे पनि उत्तिकै गम्भीर बहस हुनु आवश्यक छैन र?

निष्कर्ष : पहिचानको संरक्षण र सद्भावको बाटो

दशैँ मनाउने वा नमनाउने निर्णय अन्ततः व्यक्तिको आस्था, विवेक र स्वतन्त्रतासँग सम्बन्धित विषय हो। कुनै पनि समुदायले आफ्नो मौलिक संस्कृति संरक्षण गर्न चाहनु स्वाभाविक हो। तर सांस्कृतिक पुनर्जागरणको प्रक्रिया अरूको आस्थाप्रति घृणा वा अवहेलना फैलाउने माध्यम बन्नु हुँदैन।

त्यसैगरी, राष्ट्रिय एकताको नाममा कुनै एउटा पर्व वा संस्कृतिलाई मात्र प्राथमिकता दिएर अन्य समुदायका मौलिक परम्परालाई ओझेलमा पार्नु पनि उचित हुँदैन। राज्यले सबै समुदायका पर्व, भाषा, संस्कार र पहिचानलाई संवैधानिक भावनाअनुरूप उचित सम्मान र संरक्षण दिने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। नागरिकहरूले पनि एकअर्काका सांस्कृतिक अभ्यास बुझ्ने, सम्मान गर्ने र सम्भव भएसम्म सहभागी हुने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

आदिवासी जनजातिका मौलिक पर्वलाई राष्ट्रिय रूपमा चिनाउने, तिनको इतिहास र दर्शनलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने तथा अन्तरसमुदायिक सहभागिता विस्तार गर्ने कार्यले सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ। यसका लागि राज्य, समुदाय, शैक्षिक संस्था, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाज सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।

मेरो मूल आग्रह यत्ति हो—दशैँ परित्याग गर्ने कि निरन्तरता दिने भन्ने बहससँगै आफ्ना मौलिक पर्वलाई कसरी जीवन्त बनाउने, अग्रजको सम्मान र आशीर्वादको संस्कारलाई कसरी निरन्तरता दिने तथा सबै समुदायबीच वास्तविक सांस्कृतिक सद्भाव कसरी स्थापित गर्ने भन्ने प्रश्नमा पनि उत्तिकै गम्भीर बहस होस्।

आफ्नो संस्कृति जोगाउन अरूको संस्कृति अस्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने छैन। आफ्नै पहिचानप्रति सचेत रहँदै अरूको पहिचानलाई सम्मान गर्न सक्नु नै परिपक्व सांस्कृतिक चेतना हो।

राष्ट्रिय एकता कुनै एउटा धर्म, पर्व वा संस्कृतिको एकाधिकारबाट होइन; विविध पहिचानको समान सम्मान, धार्मिक स्वतन्त्रता, पारस्परिक सहभागिता र न्यायपूर्ण व्यवहारबाट बलियो हुन्छ। यही बाटोले मात्र बहुसांस्कृतिक नेपालको वास्तविक भावना र सामाजिक सद्भावलाई सार्थक बनाउन सक्छ।